Giữa rất nhiều ca khúc viết về mẹ của tân nhạc Việt Nam, “Mẹ tôi” của Nhị Hà có một điểm lạ: tác giả sáng tác khi mới 13 tuổi. Gần tám mươi năm sau, bài hát vẫn còn người hát, nhưng người viết ra nó hầu như không để lại dấu vết nào ngoài vài dòng tiểu sử.
Dòng Nhạc Xưa qua bài viết này muốn đi tìm lại những dòng ấy. Nó cũng nhắc một điều dễ nhầm: cùng tên “Mẹ tôi” còn có ca khúc nổi tiếng của Trần Tiến, ra đời muộn hơn nhiều và là một bài hoàn toàn khác.
Một bài hát viết năm 13 tuổi
Nhị Hà sinh ngày 24 tháng 8 năm 1935, nên bài hát được ghi nhận là ra đời năm 1948, khi ông 13 tuổi. Theo các tài liệu về ông, đó là nhạc phẩm đầu tiên ông sáng tác.
Trường Kỳ và Đông Kha, hai người đã viết về ông, đặt câu hỏi: phải chăng thời cuộc hỗn loạn năm 1948 và cảnh người mẹ vất vả tận tụy đã khiến cậu bé trưởng thành sớm? Đây là suy đoán của người viết, không phải lời kể của chính Nhị Hà.
Chưa có tài liệu nào cho biết ông viết bài này ở đâu, trong hoàn cảnh cụ thể nào, hay mẹ ông còn sống hay đã mất khi ông đặt bút.
Bài ca đi từ người mẹ còn sống đến nén hương trước mộ
“Mẹ tôi” được xếp vào dòng nhạc trữ tình, đề tài tình mẫu tử. Lời ca đi theo một mạch kể rất giản dị, không có hình ảnh cầu kỳ.
Phần đầu vẽ người mẹ tần tảo qua năm tháng: nuôi đàn con nhỏ, chịu nắng mưa, không than phiền, tin con sẽ nên người. Một hình ảnh quen thuộc của làng quê xưa xuất hiện ở đoạn giữa, khi mẹ đứng chờ con trở về mỗi chiều bên mái lều tranh.
Phần cuối đổi chiều. Con đã trưởng thành thì người mẹ hiền không còn nữa, và bài hát khép lại bằng nén hương tưởng niệm cùng lời hứa nhớ lời mẹ dặn, như một nỗi ân hận vì chưa kịp đền ơn.
Chính cấu trúc ấy làm bài hát thêm xúc động: nó đi từ lời kể về mẹ sang tiếng nói của người con đã mất mẹ, trong khi người viết lúc ấy mới 13 tuổi.
Nhị Hà – Lê Quang Mại (1935 – 1988)
Nhị Hà tên thật là Lê Quang Mại, mất ở Houston năm 1988, mười ba năm sau khi di tản sang Mỹ. Ông để lại khoảng 20 ca khúc.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 24/8/1935 | Sinh ở Quảng Bình, là con thứ hai trong gia đình có năm người con. |
| 1948 | Sáng tác “Mẹ tôi” khi 13 tuổi. |
| 1958 | Ra Huế lập gia đình với bà Kim Khuê, bạn học năm cuối ở trường Khải Định. Hai ông bà có bảy người con. |
| 1960 | Vào Sài Gòn học tiếp. |
| Chưa rõ năm | Sang Mỹ tu nghiệp một thời gian, rồi về làm việc tại Nha Cải Huấn cho đến năm 1975. |
| 1975 | Di tản sang Mỹ, cư ngụ ở Arizona, sau đó dời sang tiểu bang Washington. |
| 1979 | Cả gia đình về định cư ở Houston, Texas, cho đến khi ông mất. |
| 10/10/1988 | Mất ở Houston vì ung thư gan, thọ 53 tuổi. |
Theo một bài tiểu sử khác, ông tốt nghiệp cử nhân giáo khoa xã hội, giáo khoa Anh văn và ngành khoa học ứng dụng trong kỹ thuật công nghệ tại Sài Gòn.
Ngoài “Mẹ tôi”, hai nhạc phẩm khác được nhắc là đã đưa tên tuổi ông lên cao: “Trở về thôn cũ” và “Nhớ một mùa hoa”. Tác phẩm cuối cùng của ông là “Yêu”, viết trong thời gian điều trị ở bệnh viện trước khi qua đời.
Những điều còn bỏ ngỏ
Tiểu sử Nhị Hà còn mỏng vì gần như mọi trang đều chép lại một nguồn. Một số chỗ dưới đây cần thận trọng khi đưa vào bài.
- Nguồn gốc duy nhất: các trang hiện có đều dựa vào bài “Tân nhạc VN sau 30 năm. Ai còn ai mất?” của Trường Kỳ. Một trang chép lại cũng thừa nhận chỉ còn “vài dòng tiểu sử”.
- Mốc 1948: suy từ việc ông viết bài năm 13 tuổi. Vì ông sinh ngày 24/8/1935, tuổi 13 kéo dài từ tháng 8/1948 đến tháng 8/1949.
- Quê quán: bài giới thiệu gọi ông là nhạc sĩ gốc Huế, nhưng ông sinh ở Quảng Bình. Chưa rõ ông sống ở đâu trước năm 1958 và vì sao nguồn viết ông “trở ra Huế”.
- Nhầm lẫn bài cùng tên: trang Nhac.vn đề tên Nhị Hà nhưng ghi nhạc sĩ là Đoàn Bổng, kèm một lời ca khác hẳn. Có thể là bài khác cùng tựa đề, nên chưa dùng làm nguồn.
- Chưa tìm được: tờ nhạc đầu tiên, hãng đĩa phát hành, năm Hoàng Oanh thu âm, thời điểm và nơi ông sang Mỹ tu nghiệp, cùng các bài phân tích về giai điệu.
Nếu bạn đọc là người thân hay từng biết nhạc sĩ, phần bình luận của bài rất cần những tư liệu này.
Nguồn tham khảo
Đã mở và đối chiếu:
- Đôi nét về nhạc sĩ Nhị Hà – Dòng Nhạc Xưa (đăng 21/5/2019, trích Trường Kỳ)
- Ca khúc “Mẹ Tôi” của Nhị Hà được sáng tác khi mới 13 tuổi – Sài Gòn thập cẩm (Đông Kha – Trường Kỳ, 30/8/2020)
- Mẹ Tôi (Nhị Hà) – Thuy Nga Paris By Night Wiki
Xin ghi chú nguồn Dòng Nhạc Xưa và các nguồn có liên quan khi trích dẫn!