Muốn nói lời biết ơn thầy cô, nhiều người viết bằng những lời trang trọng. Trương Xuân Mẫn chọn một cách giản dị hơn: để một đứa học trò đứng lên thưa với thầy rằng mình đã thuộc bài sáng nay. Đó là mở đầu của Bài học đầu tiên, một ca khúc mà Dòng Nhạc Xưa xin giới thiệu nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11.

Người nhạc sĩ của bài hát
Trương Xuân Mẫn sinh ở Bồng Sơn, Bình Định, học ở Huế và Đà Nẵng rồi lớn lên, làm việc tại Đà Nẵng. Ông tham gia Phong trào Du Ca Việt Nam từ năm 1969, giữ vai trò Đoàn phó Đoàn Du Ca Đà Nẵng (1972–1975), đồng sáng lập Liên Toán Đà Giang (1972) và Đoàn Du Ca Sông Hương Huế (1973). Ông cũng dạy nhạc tại nhiều trường ở Đà Nẵng, trong đó có Nữ Trung học Hồng Đức, Phan Thanh Giản và Hoàng Việt, và tiếp tục dạy nhạc sau năm 1975.
Sau này ông định cư tại Hoa Kỳ, làm kỹ thuật tại Fremont, California, và là phóng viên ảnh cho nhiều tờ báo vùng Vịnh. Ông sáng lập Câu lạc bộ Âm nhạc Bắc California (1997) và Đoàn Du Ca Bắc California (2010). Ngoài Bài học đầu tiên, ông có những ca khúc như Tiếng đàn và dàn đồng ca, Tôi có một bài ca và Đi tìm một nửa hồn nhiên, cùng tập thơ Tiếng đàn hoài niệm, sách ảnh và tập nhạc kèm CD Ôm đàn hát giữa thế gian ra mắt tại Little Saigon năm 2023.
Một bài hát về thầy, với giọng kể của trò
Bài hát được xếp vào dòng nhạc học trò, viết theo điệu valse nhẹ nhàng. Điều làm nên nét riêng là góc nhìn: toàn bài là lời tự sự của người học trò về những gì thầy đã dạy. Mở đầu là một khung cảnh rất đời thường: buổi sáng, bài giảng, bụi phấn trắng bay trên mái tóc thầy. Giọng thầy được ví như tiếng hát, lời thầy như bài thơ, và từ đó mở ra những ước mơ hướng tới chân trời rộng.
“Bài học đầu tiên” dạy những gì?
Thầy không dạy những điều cao xa. Bài học đầu tiên là núi sông và những cánh đồng, là lời ru của mẹ và con cò trắng bay qua câu ca dao, là biển xanh với những cánh buồm chở tiếng hò quê hương. Tất cả đều là những hình ảnh gần gũi nhất với mỗi người Việt. Đến cuối bài, học trò cảm ơn thầy vì con đường đã được chỉ ra, con đường đi tới tương lai và xây dựng đất nước. Nhờ vậy, một bài ca về thầy cô cũng là một bài ca về quê hương và gia đình.
Bài hát trong bối cảnh Du Ca [?]
Những năm 1969–1975, Trương Xuân Mẫn vừa sinh hoạt Du Ca, vừa dạy nhạc cho học sinh ở Đà Nẵng. Có thể bài hát ra đời trong khoảng thời gian ấy, nhưng chúng tôi chưa tìm được tư liệu ghi năm sáng tác hay người hát đầu tiên. Một bài báo có nói bài hát viết từ những năm 1960; Dòng Nhạc Xưa xin ghi lại như một thông tin chưa được kiểm chứng. Nếu bạn đọc giữ tờ nhạc in hoặc nhớ những lần hát bài này thời đó, xin chia sẻ để bài viết được đầy đủ hơn.
Vì sao bài hát còn sống
Qua nhiều thế hệ học trò, Bài học đầu tiên vẫn được hát trong lễ khai trường và ngày 20/11. Lời ca trong trẻ, giai điệu dễ thuộc, và đúng như tên gọi, bài nhắc ta nhớ những điều thầy cô dạy từ thuở đầu đời. Ngày 20/11 này, xin dành bài hát cho những người thầy, người cô của chúng ta.
Nguồn tham khảo: Người Việt, “Du Ca Trương Xuân Mẫn từ Bắc California ra mắt tác phẩm tại Little Saigon”; VOH, “62 bài hát 20/11 về thầy cô, học trò và mái trường”.
Xin ghi chú nguồn Dòng Nhạc Xưa và các nguồn có liên quan khi trích dẫn!